Με Φωνές Ηλεκτρικές: Γιατί το «Ζεϊμπέκικο» του Σαββόπουλου είναι Heavy Metal

 

Υπάρχουν τραγούδια που δεν γεννιούνται απλώς για να γεμίσουν τη σιωπή, αλλά για να διαρρήξουν τα τοιχώματα της εποχής τους. Το «Ζεϊμπέκικο» (ή «Μ’ αεροπλάνα και βαπόρια») που αποτύπωσε ο Διονύσης Σαββόπουλος στο «Βρώμικο Ψωμί» του 1972, δεν είναι ένας συνηθισμένος λαϊκός σκοπός για τα νυχτερινά πάλκα της λήθης. Είναι μια τελετουργική, απόκοσμη γέφυρα. Αν αφήσεις τη βελόνα να βυθιστεί στα αυλάκια του βινυλίου και ξύσεις την επιφάνεια της ιστορίας, θα ανακαλύψεις μια συγκλονιστική αλήθεια: το κομμάτι αυτό, στην ψυχή, τη δομή και τη μοίρα του, πάλλεται από το σκοτεινό, ασυμβίβαστο DNA του underground heavy metal και του punk rock.

Το Κατώι της Σμύρνης και η Γέννηση του Outsider

Για να κατανοήσει κανείς το βάρος αυτού του ύμνου, πρέπει να επιστρέψει στις ρίζες του. Το ζεϊμπέκικο δεν υπήρξε ποτέ ένας χαρούμενος χορός· ήταν η μυσταγωγία των Ζεϊμπέκων. Εκείνων των ανταρτών, των άτακτων πολεμιστών που κατοικούσαν στα βουνά της Μικράς Ασίας, ζώντας με τους δικούς τους, άγραφους νόμους, κόντρα σε κάθε επίσημη οθωμανική εξουσία. Ο χορός τους ήταν μια μοναχική, βαριά αναμέτρηση με τον θάνατο πριν από τη μάχη. Μια καθαρή, αρχέγονη heavy metal θεματολογία, αιώνες πριν εφευρεθεί ο ηλεκτρισμός.

Το 1922, ο ξεριζωμός φέρνει αυτούς τους ανθρώπους κυνηγημένους στις ακτές της Ελλάδας. Η επίσημη κοινωνία τους αντιμετωπίζει σαν ξένους, σαν μίασμα. Εκείνοι, απομονωμένοι, κλείνονται σε «κατώγια μυστικά» και μετατρέπουν τον πόνο τους σε ρεμπέτικο. Το ρεμπέτικο υπήρξε το πρώτο, αυθεντικό ελληνικό underground. Ήταν η μουσική των απόκληρων, των κατατρεγμένων που αρνούνταν να ενσωματωθούν στο γυαλιστερό lifestyle της εποχής.

[1922: Μικρασιάτες / Ρεμπέτικο] ───► Αντίσταση στην Αποξένωση ◄─── [1972: Νέα Γενιά / Ροκ]

1972: Η Παράνοια της Χούντας και οι Ηλεκτρικές Φωνές

Πενήντα χρόνια μετά, το 1972, η ιστορία επαναλαμβάνει τον εαυτό της με έναν άλλον τρόπο. Η Ελλάδα βρίσκεται στον γύψο της Δικτατορίας. Ο Σαββόπουλος, έχοντας γευτεί τη βαναυσότητα στα κρατητήρια της Ασφάλειας, κλείνεται σε ένα αποπνικτικό δωμάτιο ξενοδοχείου στη Θεσσαλονίκη. Η εσωτερική πίεση, ο φόβος και η δίψα για ελευθερία και δημοκρατία παραμορφώνουν τη φόρμα. Προσπαθεί να γράψει ένα λαϊκό τραγούδι, αλλά η οργή της εποχής το μεταμορφώνει σε κάτι πένθιμο, ασήκωτο και πειραματικό.

Σε αυτό το σκοτάδι, η νέα γενιά νιώθει επίσης ξένη στην ίδια της την πατρίδα. Διψά για δημοκρατία, καταδιώκεται και ψάχνει το δικό της καταφύγιο. Αυτή τη φορά, το όπλο δεν είναι το μπαγλαμαδάκι, αλλά οι «φωνές ηλεκτρικές» του ροκ.

«Μ’ αεροπλάνα και βαπόρια και με τους φίλους τους παλιούς / τριγυρνάμε στα σκοτάδια κι όμως εσύ δε μας ακούς / με φωνές ηλεκτρικές»

Ο Σαββόπουλος συνειδητοποιεί ότι η κραυγή του ροκ είναι η άμεση συνέχεια του παραπόνου των προσφύγων. Όταν το 1975 καλεί τη Σωτηρία Μπέλλου να ερμηνεύσει το κομμάτι, στήνει μια ιδιοφυή καλλιτεχνική αντίφαση: Μια φωνή-βράχο, σμιλεμένη στις φυλακές και το ρεμπέτικο περιθώριο, έρχεται να τραγουδήσει για τον ηλεκτρισμό της νέας γενιάς. Το παλιό underground παραδίδει τη σκυτάλη στο καινούριο. Όταν η Μπέλλου βγήκε από το στούντιο ξεφυσώντας, «Μου 'πανε να πω ένα ζεϊμπέκικο και με έκανες και τραγουδάω ποπ», δεν μπορούσε να φανταστεί πως αυτό που μόλις είχε γεννηθεί ήταν ένας ακατέργαστος, ηλεκτρικός θρήνος. Μια ροκ νοοτροπία μεταμφιεσμένη στα 9/8.

Η Μουσική Ανατομία του Σκότους: Τα 9/8 και οι Δρόμοι

Αν αποδομήσουμε το «Ζεϊμπέκικο» μουσικά, θα δούμε γιατί ακουμπάει τις πιο ακραίες underground metal φλέβες.

Ο ρυθμός του είναι ασύμμετρος, «κουτσός», βαρύς. Είναι τα 9/8, ένας ρυθμός που στο progressive, το doom και το sludge metal χρησιμοποιείται κατά κόρον για να προκαλέσει μια αίσθηση απειλής, αστάθειας και υπαρξιακής λάσπης.

Παράλληλα, η μικρασιατική του προέλευση φέρνει μαζί της τους ανατολίτικους δρόμους (μακάμια όπως το Χιτζάζ). Αυτές οι κλίμακες κουβαλούν ένα εγγενές σκοτάδι και μια μυσταγωγική, επική μελαγχολία. Είναι τα ίδια ακριβώς μουσικά πατήματα που χρησιμοποιούν σήμερα παγκόσμιες underground metal μπάντες (από τους δικούς μας Rotting Christ και Villagers of Ioannina City μέχρι το oriental και folk metal σκηνικό) για να δημιουργήσουν μια αίσθηση τελετουργικής κάθαρσης.

Οι «Υπόγειες Στοές» και το «Βρώμικο Ψωμί» ως Παγκόσμιο Μανιφέστο

«Τριγυρνάμε στα σκοτάδια... μέσα σε υπόγειες στοές»

«Σ’ αυτόν τον τόπο όσοι αγαπούνε τρώνε βρώμικο ψωμί»

Εδώ κρύβεται η πιο προφητική, λογοτεχνική νύξη του κομματιού. Οι «υπόγειες στοές» είναι ο ίδιος ο ορισμός του Underground. Είναι ο ζωτικός χώρος όπου διατηρείται η ελευθερία της έκφρασης. Εκεί, μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας, τη λογοκρισία της κάθε εξουσίας και τη στειρότητα του mainstream, η τέχνη παραμένει ελεύθερη, άγρια και αυθεντική. Στο απόλυτο σκοτάδι του υπογείου είναι που κυοφορείται πάντα το καινούργιο.

Εδώ είναι που το «Ζεϊμπέκικο» συναντά το Heavy Metal και το Punk Rock σε παγκόσμιο επίπεδο. Αυτά τα μουσικά κινήματα ξεκίνησαν από το απόλυτο περιθώριο και τις εργατικές τάξεις. Κυνηγήθηκαν άγρια από κάθε είδους καθεστώτα:

1) Από δημοκρατικά συστήματα (μέσω του ηθικού πανικού, των δικαστηρίων και της κοινωνικής κατακραυγής, όπως το Punk στην Αγγλία του '77 ή το Metal στην Αμερική των '80s).

2)  Από απολυταρχικά καθεστώτα (όπου οι metalheads συλλαμβάνονταν πίσω από το Σιδηρούν Παραπέτασμα).

3) Από θρησκευτικά κατεστημένα που έβλεπαν στην ηλεκτρική παραμόρφωση τον ίδιο τον διάβολο.

Ωστόσο, το underground Metal και το Punk παρέμειναν η ασυμβίβαστη φωνή των νέων που αρνούνταν να ευθυγραμμιστούν. Το «βρώμικο ψωμί» έγινε το δικό τους ήθος. Είναι η επιλογή του δύσκολου, ανεξάρτητου δρόμου. Δεν πουλάνε lifestyle, δεν εξαγοράζονται. Επιβιώνουν με νύχια και με δόντια, απομονωμένοι στα δικά τους υπόγεια προβάδικα και μικρά club, ουρλιάζοντας τις δικές τους αλήθειες, την ίδια ώρα που η επίσημη κουλτούρα απλώς επιλέγει να κλείνει τα αυτιά της.

Η Τελική Κάθαρση

Είτε χτυπιέσαι στο mosh pit ενός underground metal live, είτε ιδρώνεις σε μια punk συναυλία, είτε κλείνεις τα μάτια νιώθοντας το ασήκωτο βάρος της φωνής της Μπέλλου να σκίζει τον αέρα πάνω στα 9/8, το συναίσθημα της κάθαρσης παραμένει κοινό, ενιαίο και αδιαίρετο. Είναι η ανάγκη να ξορκίσεις τους δαιμόνους σου, να ορθώσεις ανάστημα απέναντι στις δυσκολίες της εποχής σου και να βρεις τους δικούς σου «παλιούς φίλους» — τη δική σου «σκληρή γενιά».

Το «Ζεϊμπέκικο» του Σαββόπουλου ήταν, είναι και θα είναι Heavy Metal. Γιατί, τελικά, το metal δεν ορίζεται από το πόσο δυνατά θα ανοίξεις τον ενισχυτή της κιθάρας σου· ορίζεται από το πόσο περήφανα θα σταθείς απέναντι στο σκοτάδι, τραγουδώντας μέσα από το δικό σου υπόγειο.

Νικόλαος Παραστατίδης