My rating: 3 of 5 stars
Το βιβλίο είναι ιστορικό μυθιστόρημα που πραγματεύεται μία από τις πιο δραματικές στιγμές της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας: την Άλωση της Πόλης από τους Οθωμανούς το 1453.
Η ιστορία δίνεται μέσα από τα μάτια του Βενετού Πάολο Μινόττο. Μέσα από αυτή τη ματιά βλέπουμε ότι η Αυτοκρατορία είχε πλέον καταντήσει ένα είδος προτεκτοράτου των Βενετών και των Γενουατών, αλλά και έρμαιο τυχοδιωκτών και μισθοφόρων. Η εξάρτηση αυτή δεν ήταν νέα. Ξεκινά με το χρυσόβουλλο του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού προς τους Βενετούς το 1082, που τους εξασφάλισε εκτεταμένα εμπορικά προνόμια, και συνεχίζεται με τη Συνθήκη του Νυμφαίου το 1261 και την εγκατάσταση των Γενουατών στον Γαλατά. Το 1453 η άμυνα της Πόλης στηρίχθηκε σε μεγάλο βαθμό σε ξένους: στους Γενουάτες του Τζουστινιάνι Λόγγο, στη βενετική παροικία και σε μισθοφόρους. Σύμφωνα με τον Σφραντζή, οι υπερασπιστές ήταν μόλις λίγες χιλιάδες, με τους Ρωμαίους να μην ξεπερνούν τους 5.000 και τους ξένους να φτάνουν περίπου τους 2.000.
Η Ένωση της ορθόδοξης και της καθολικής εκκλησίας, αν και ενέργεια ύστατης σωτηρίας για τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, με την ελπίδα να έρθει βοήθεια από τη Δύση, καταγράφεται αντικειμενικά ως μία από τις αιτίες που οδήγησαν στην πτώση της πόλης. Η Ένωση είχε υπογραφεί στη Σύνοδο Φερράρας–Φλωρεντίας το 1439 και κηρύχθηκε επίσημα στην Αγία Σοφία στις 12 Δεκεμβρίου 1452, όμως η βοήθεια δεν ήρθε ποτέ στον βαθμό που χρειαζόταν, ενώ η διάσπαση στο εσωτερικό βάθυνε, με τον Γεννάδιο Σχολάριο να ηγείται της αντιενωτικής παράταξης. Δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος ο συγγραφέας αναφέρει πως το μεγαλύτερο μέρος των χριστιανικών πληθυσμών της Αυτοκρατορίας βρίσκεται έξω από τα τείχη, με τους Οθωμανούς, ενώ οι Ρωμαίοι που έχουν απομείνει εντός δεν είναι πάντα ιδιαίτερα πρόθυμοι να υπερασπιστούν έναν ενωτικό και, κατά συνέπεια, αιρετικό Βασιλέα. Το ίδιο το στράτευμα του σουλτάνου περιλάμβανε χριστιανούς υποτελείς, όπως οι Σέρβοι του Βράνκοβιτς. Χαρακτηριστική είναι και η φράση που μεταφέρει ο Δούκας και αποδίδεται στον Λουκά Νοταρά, ότι προτιμότερο είναι να δουν στην Πόλη τουρκικό σαρίκι παρά λατινική μίτρα.
Ενδιαφέρουσα είναι η επιλογή να δούμε τη γνωστή ιστορία μέσα από τον Βενετσιάνο Πάολο Μινόττο. Εν μέρει σωστή είναι και η χρήση του όρου «Έλληνας» από μέρους του για τους Ρωμαίους της Ανατολικής και εν τέλει μοναδικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Είναι ιστορικά δεδομένο ότι ο όρος καλλιεργήθηκε από τους Φράγκους, όταν πλέον ήθελαν να ανασυστήσουν την Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και ουσιαστικά να εμφανιστούν ως οι μοναδικοί Ρωμαίοι. Μετά τη στέψη του Καρλομάγνου το 800, η Δύση αμφισβητεί συστηματικά το ρωμαϊκό όνομα των αυτοκρατόρων της Κωνσταντινούπολης. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η επιστολή του Λουδοβίκου Β΄ προς τον Βασίλειο Α΄ το 871 και ο Λιουτπράνδος της Κρεμόνας, ο οποίος το 968 αποκαλεί τον Νικηφόρο Φωκά «αυτοκράτορα των Γραικών».
Δεν συμφωνώ, ωστόσο, με τον συγγραφέα στον όρο «Ελληνική Αυτοκρατορία». Ήταν και είναι λάθος, απότοκο της δυτικής, φραγκικής προπαγάνδας. Οι κάτοικοι της Αυτοκρατορίας αυτοπροσδιορίζονταν σταθερά ως Ρωμαίοι, και σε όλες τις πηγές συναντά κανείς μόνο την ονομασία Αυτοκράτωρ ή Βασιλεύς των Ρωμαίων, ανάλογα με τη δυναστεία. Ακόμη και η νομική παράδοση παρέμεινε ρωμαϊκή, από το Corpus Iuris Civilis του Ιουστινιανού και τα Βασιλικά γύρω στο 900 έως την Εξάβιβλο του Αρμενόπουλου το 1345. Μάλιστα, στην Εξάβιβλο, στο έκτο βιβλίο («Περὶ ζημίας καὶ ποινῶν»), ο τίτλος ια΄ φέρει την επιγραφή «Περὶ Ἰουδαίων, αἱρετικῶν καὶ Ἑλληνιζόντων» και προβλέπει ποινικό κολασμό για τους Ἑλληνίζοντες, δηλαδή για όσους εξακολουθούσαν τις ειδωλολατρικές πρακτικές. Ο όρος «Έλλην» ήταν επομένως στη νομική και εκκλησιαστική γλώσσα της Αυτοκρατορίας συνώνυμος του ειδωλολάτρη και όχι όνομα της πολιτικής της ταυτότητας. Ο ίδιος ο όρος «Βυζάντιο» είναι μεταγενέστερη επινόηση, που καθιερώθηκε από τον Ιερώνυμο Βολφ τον 16ο αιώνα. Σεβαστή παρ' όλα αυτά η άποψη του συγγραφέα, ακόμη κι αν διαφωνούμε.
Συνολικά, πρόκειται για ένα πολύ καλοδουλεμένο και ωραίο βιβλίο, που διαβάζεται γρήγορα και ισορροπεί καλά ανάμεσα στην πολιτική ίντριγκα και τη δράση, με χαρακτήρες που δεν σε αφήνουν αδιάφορο.
Νικόλαος Παραστατίδης
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου