«Άκου, Ανθρωπάκο!»: Το Heavy Metal Μανιφέστο του Βίλχελμ Ράιχ

Υπάρχουν βιβλία που γράφονται για να τέρψουν την ψυχή και βιβλία που γράφονται για να τη συγκλονίσουν. Το «Άκου, Ανθρωπάκο!» (Listen, Little Man!) του Βίλχελμ Ράιχ, που γράφτηκε το 1946, ανήκει αναμφισβήτητα στη δεύτερη κατηγορία. Πρόκειται για ένα κείμενο-μανιφέστο, μια βαθιά προσωπική αλλά και πανανθρώπινη κραυγή, η οποία παραμένει σοκαριστικά επίκαιρη στον 21ο αιώνα.

Το Πλαίσιο της Πικρίας: Ένας Διωγμένος Πρωτοπόρος

Για να κατανοήσει κανείς την ένταση του βιβλίου, πρέπει να βουτήξει στην εποχή του. Ο Ράιχ, ένας από τους πιο λαμπρούς μαθητές του Σίγκμουντ Φρόυντ, έγραψε αυτό το κείμενο σε μια περίοδο έντονης προσωπικής και επαγγελματικής δοκιμασίας. Έχοντας αφιερώσει τη ζωή του στην έρευνα της «Οργόνης» —μιας παγκόσμιας ζωτικής ενέργειας που κατά τον ίδιο συνέδεε την ψυχική υγεία με τη σωματική ελευθερία— βρέθηκε στο στόχαστρο του επιστημονικού και πολιτικού κατεστημένου.

Η θεωρία του απορρίφθηκε ως ψευδοεπιστήμη, οι έρευνές του απαγορεύτηκαν και ο ίδιος οδηγήθηκε τελικά στη φυλακή. Αυτή η πικρία και η απογοήτευση ξεχειλίζουν από τις σελίδες του βιβλίου. Οι επικριτές του θα μπορούσαν εύκολα να το χαρακτηρίσουν ως ένα ξέσπασμα μνησικακίας ενός πληγωμένου εγώ. Κι όμως, αυτή ακριβώς η προσωπική φόρτιση είναι που δίνει στο έργο μια ωμή, αυθεντική δύναμη. Η πικρία του Ράιχ μετατρέπεται σε ένα κοφτερό νυστέρι που ξεγυμνώνει την κοινωνία.

Ένας Ιδιοφυής Γνώστης της Ανθρώπινης Ψυχής

Παρά την απογοήτευση που τον κυριεύει, ο αναγνώστης δεν μπορεί παρά να υποκλιθεί στο μέγεθος του επιστήμονα. Ο Ράιχ ξεπροβάλλει μέσα από το κείμενο ως ένας εξαιρετικός ψυχίατρος με πρωτότυπες και πρωτοποριακές ιδέες για την εποχή του. Δείχνει να γνωρίζει την ανθρώπινη ψυχή σε βάθος, «ξεκλειδώνοντας» τους μηχανισμούς της με τρόπο που ελάχιστοι σύγχρονοί του μπορούσαν. Δεν μένει στην επιφάνεια των συμπτωμάτων, αλλά βουτάει στις ρίζες της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Η Ψυχολογία της Μάζας: Η Παγίδα της Ασφάλειας έναντι της Ελευθερίας

Το βιβλίο αποτελεί μια αδυσώπητη κριτική σε αυτό που συμβατικά ονομάζουμε «μέσο άνθρωπο». Ο Ράιχ στρέφει τα βέλη του στη μάζα, η οποία επιλέγει συνειδητά την ασφάλεια αντί για την ελευθερία. Κι αυτό γιατί η ελευθερία απαιτεί αρετές που ο μέσος άνθρωπος φοβάται: ευθύνη, υπευθυνότητα και υψηλή κοινωνική συνείδηση.

Η εύκολη λύση —η «ασφάλεια»— είναι να αναθέσει κανείς την ευθύνη της ζωής του σε ένα σύστημα ή σε έναν τύραννο. Έτσι, ο άνθρωπος μπορεί να δρα ανεύθυνα, οχυρωμένος πίσω από τη βολική δικαιολογία: «Τι μπορώ να κάνω εγώ; Είμαι απλώς ένας απλός άνθρωπος».

Ο Ράιχ αναδεικνύει μια συγκλονιστική ιστορική αλήθεια: αυτός ο ίδιος «απλός άνθρωπος» που δηλώνει ανήμπορος, είναι εκείνος που διέπραξε τα μαζικά εγκλήματα στη ναζιστική Γερμανία. Είναι ο ίδιος που μετέτρεψε την Οκτωβριανή Επανάσταση —μια σπουδαία κοινωνική εξέγερση— σε μια στυγνή τυραννία. Οι δικτάτορες δεν θα είχαν δύναμη αν ο «Ανθρωπάκος» δεν τους την πρόσφερε απλόχερα, προκειμένου να γλιτώσει από το βάρος της προσωπικής του ευθύνης.

Ο Αντίλογος: Πώς Κατασκευάζεται ο «Ανθρωπάκος»;

Εδώ, ωστόσο, εντοπίζεται και το σημείο όπου η σύγχρονη κριτική ματιά μπορεί να διαφωνήσει ή να επεκτείνει τη θεωρία του Ράιχ. Ο συγγραφέας αποδίδει σχεδόν όλη την ευθύνη στον ίδιο τον άνθρωπο. Παραβλέπει, όμως, ότι εκείνοι που διοικούν και κυβερνούν ελέγχουν απόλυτα την εκπαίδευση και την παιδεία, οι οποίες είναι προσανατολισμένες ακριβώς στο να δημιουργούν Ανθρωπάκους.

Ακόμα και στις σύγχρονες δημοκρατίες, βλέπουμε να αναπαράγεται ένα τεράστιο παράδοξο: από τη μία πλευρά, ο πολίτης έχει το δικαίωμα με την ψήφο του να καθορίσει την τύχη τη δική του και των συνανθρώπων του. Από την άλλη, σε ζητήματα πραγματικά «σοβαρά», οι ίδιες οι κυβερνήσεις και τα συστήματα εξουσίας του διαμηνύουν ότι δεν είναι σε θέση να αποφασίσει, αφαιρώντας του την κρίση. Ο «Ανθρωπάκος», λοιπόν, δεν είναι απλώς μια ψυχολογική επιλογή της μάζας· είναι το προϊόν ενός συστήματος που επιβάλλει την ανευθυνότητα για να διατηρήσει τον έλεγχο.

Αυτή η κριτική προέκταση, ωστόσο, είναι σίγουρο ότι θα έβρισκε σύμφωνο τον ίδιο τον Ράιχ. Στο ίδιο του το βιβλίο ξεκαθαρίζει πως δεν επιδιώκει να είναι δογματικός, ούτε ζητά την άκριτη αναπαραγωγή των ιδεών του. Αντίθετα, προτρέπει τον αναγνώστη να πάρει τη σκέψη του και να την πάει ένα βήμα παραπέρα. Επιθυμία του ήταν μια επιστήμη και μια σκέψη που προχωράει και εξελίσσεται, όχι μια γνώση που τελματώνει.

Η Μεγάλη Αλήθεια: Η Σύνδεση Ψυχής και Σώματος

Αν απογυμνώσουμε το έργο του Ράιχ από τις μεταφυσικές ή εναλλακτικές υπερβολές της εποχής (όπως οι συσσωρευτές οργόνης), στον πυρήνα του μένει μια θεμελιώδης αλήθεια που η σύγχρονη ιατρική και ψυχολογία αναγνωρίζουν πλήρως: τη σημασία της ψυχοσωματικής ενότητας.

Η καλή ψυχική διάθεση, η αισιοδοξία και η πίστη σε μια θεραπεία δίνουν αποδεδειγμένα πολύ καλύτερες ελπίδες για την υγεία του ατόμου. Αντίθετα, η κακή ψυχολογία, το χρόνιο άγχος, η καταπίεση των συναισθημάτων και η κατάθλιψη λειτουργούν τοξικά για τον οργανισμό, υπονομεύοντας το ανοσοποιητικό σύστημα. Ο Ράιχ, ως οραματιστής της ψυχοσωματικής ιατρικής, το είχε συλλάβει αυτό πολύ πριν γίνει ιατρικό δόγμα.

Μια Κρυφή, Ανατρεπτική Αισιοδοξία

Παρά τη διάχυτη «πικρία» και την επιθετικότητα του κειμένου, το παράδοξο με το «Άκου, Ανθρωπάκο!» είναι ότι στο βάθος του παραμένει ένα βαθιά αισιόδοξο βιβλίο. Ο Ράιχ δεν γράφει από μίσος ή μηδενισμό. Αν πίστευε ότι η ανθρωπότητα είναι μια χαμένη υπόθεση, θα είχε επιλέξει τη σιωπή.

Η οργισμένη κραυγή του είναι στην πραγματικότητα μια πράξη αγάπης και ένα βίαιο ταρακούνημα αφύπνισης. Ο συγγραφέας διατηρεί μέχρι τέλους την πίστη ότι, κάτω από τη σκουριά του κομφορμισμού, υπάρχουν εκείνα τα φωτεινά στοιχεία στην ανθρώπινη φύση που μπορούν να την κάνουν να ξεφύγει από τη μιζέρια του «Ανθρωπάκου» και να μετεξελιχθεί, επιτέλους, σε πραγματικό, ελεύθερο Άνθρωπο.

Η Μουσική Κατακλείδα: Από τον «Κυρ-Παντελή» στο Metal Soundtrack του Ανθρωπάκου

Καθώς μιλάμε για ένα μουσικό webzine, είναι αδύνατον να μην εντοπίσουμε την απόλυτη μετάφραση του «Ανθρωπάκου» στην ελληνική πραγματικότητα. Αυτή δεν είναι άλλη από τον εμβληματικό «Κυρ-Παντελή» (σε στίχους και μουσική του Πάνου Τζαβέλλα, με τη γνωστή εκτέλεση από τους Magic De Spell). Ο φιλήσυχος νοικοκύρης που κοιτάζει τις εισπράξεις του την ώρα που έξω «σφάζουν οι φασίστες» είναι η τέλεια ενσάρκωση του ραϊχικού κομφορμισμού.

Αυτή η παθητικότητα της μάζας, η υποκρισία και η τυφλή υποταγή στην εξουσία έχουν αποτυπωθεί επανειλημμένα σε μερικά από τα σπουδαιότερα riffs της σκληρής μουσικής, αποτελώντας το ιδανικό soundtrack του βιβλίου:

· Iron Maiden – 2 Minutes to Midnight: Η Heavy Metal καταγραφή της ανθρώπινης αυτοκαταστροφής, όπου οι «τυφλοί που φωνάζουν να βγουν τα τέρατα έξω» είναι οι Ανθρωπάκοι που στηρίζουν τους πολέμους των ηγετών τους.

·  Helloween – I Want Out: Ο Power Metal ύμνος της ατομικής ελευθερίας. Μια ευθεία κραυγή ενάντια στη βολική φυλακή του συστήματος, που απαιτεί να σπάσεις τα δεσμά και να αναλάβεις την ευθύνη του εαυτού σου.

· Metallica – The Shortest Straw: Η οργή για το κυνήγι μαγισσών και τον αποκλεισμό όσων διαφωνούν — μια τέλεια ηχητική αναπαράσταση του πώς το κατεστημένο κατέστρεψε τον Ράιχ.

· Queensrÿche – Spreading the Disease: Μια progressive metal ανατομία της χειραγώγησης και του τρόπου με τον οποίο η εξουσία κρατά τον «απλό άνθρωπο» κοιμισμένο και υποταγμένο.

·  Sacred Reich – The American Way: Μια thrash επίθεση στον καταναλωτισμό και στον πολίτη που εκπαιδεύεται να μην σκέφτεται για να νιώθει ασφαλής.

·  Kreator – People of the Lie: Οι «Άνθρωποι του Ψέματος» του Mille Petrozza είναι οι Ανθρωπάκοι που κρύβουν το μίσος και τον φόβο τους πίσω από κοινωνικές συμβάσεις.

Το «Άκου, Ανθρωπάκο!» δεν είναι ένα εύκολο ή χαλαρωτικό ανάγνωσμα. Είναι ένα βιβλίο-πρόκληση. Παρά την εμφανή πικρία του δημιουργού του, παραμένει ένα κλασικό έργο, απαραίτητο για όποιον θέλει να κατανοήσει όχι μόνο την ψυχολογία των μαζών, αλλά και τις κρυφές, σκοτεινές πτυχές του ίδιου του του εαυτού.

Νικόλαος Παραστατίδης