Stratovarius – «4th Reich»: Όταν το Power Metal Διαβάζει την Ιστορία και Προειδοποιεί

 

Υπάρχει μια διαδεδομένη αντίληψη, ιδιαίτερα ανάμεσα σε όσους δεν έχουν ουσιαστική επαφή με το heavy metal, ότι πρόκειται για μια μουσική που ζει αποκλειστικά μέσα στη φαντασία: δράκοι, μάγοι, μυθολογία, επικές μάχες και μια διαρκής απόδραση από την πραγματικότητα. Είναι μια βολική αλλά εξαιρετικά επιφανειακή ανάγνωση.

Η ιστορία του metal αποδεικνύει ακριβώς το αντίθετο. Από τους Black Sabbath που κατέγραψαν τον φόβο του Ψυχρού Πολέμου μέχρι τους Iron Maiden που άντλησαν έμπνευση από ιστορικά γεγονότα, λογοτεχνία και πολιτική, το σκληρό ιδίωμα υπήρξε πολλές φορές ένας οξυδερκής παρατηρητής της εποχής του. Δεν λειτουργεί μόνο ως ψυχαγωγία· λειτουργεί και ως σχόλιο πάνω στην ανθρώπινη κατάσταση.

Ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα αυτής της δημιουργικής στάσης είναι το «4th Reich» των Stratovarius, από το άλμπουμ Dreamspace του 1994, σε μουσική και στίχους του Timo Tolkki.

Πρόκειται για ένα τραγούδι που, περισσότερο από τριάντα χρόνια μετά την κυκλοφορία του, ακούγεται ίσως ακόμη πιο επίκαιρο.

Μια προειδοποίηση, όχι μια προφητεία

Συχνά, όταν ένα έργο τέχνης φαίνεται να «επιβεβαιώνεται» από την Ιστορία, του αποδίδονται σχεδόν προφητικές ιδιότητες. Στην πραγματικότητα όμως, οι μεγάλοι δημιουργοί δεν είναι προφήτες. Είναι εξαιρετικοί αναγνώστες της εποχής τους.

Το 1994 ο κόσμος βρισκόταν σε μια μεταβατική περίοδο. Η Σοβιετική Ένωση είχε καταρρεύσει, η Ευρώπη προσπαθούσε να επαναπροσδιορίσει την ταυτότητά της, ενώ ο πόλεμος στη Γιουγκοσλαβία είχε ήδη διαλύσει την ψευδαίσθηση ότι οι μεγάλες συγκρούσεις αποτελούσαν οριστικά παρελθόν για την ευρωπαϊκή ήπειρο.

Την ίδια περίοδο, στη Γερμανία, στη Σκανδιναβία αλλά και σε άλλες χώρες άρχισαν να εμφανίζονται τα πρώτα ανησυχητικά κύματα νεοναζιστικής βίας, ξενοφοβίας και ακραίου εθνικισμού. Τα γεγονότα αυτά ίσως δεν κυριαρχούσαν ακόμη στη δημόσια συζήτηση, όμως όσοι παρατηρούσαν προσεκτικά τις κοινωνικές εξελίξεις μπορούσαν ήδη να διακρίνουν τις πρώτες ρωγμές.

Ο Timo Tolkki δεν έγραψε λοιπόν ένα τραγούδι βασισμένο σε κάποια μυστικιστική διαίσθηση. Έγραψε ένα τραγούδι βασισμένο στη γνώση της Ιστορίας και στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργούν οι κοινωνίες όταν αρχίζουν να χάνουν την ισορροπία τους.

Όταν η Ιστορία αρχίζει να επαναλαμβάνεται

Ο πιο χαρακτηριστικός ίσως στίχος του τραγουδιού είναι:

"Things are pretty much the same like in the year thirty eight, oh won't we ever learn?"

Η αναφορά στο 1938 δεν είναι τυχαία.

Είναι η χρονιά του Anschluss, της προσάρτησης της Αυστρίας από τη ναζιστική Γερμανία, της Συμφωνίας του Μονάχου και της σταδιακής κατάρρευσης κάθε ψευδαίσθησης ότι ο Χίτλερ μπορούσε να «κατευναστεί». Είναι η χρονιά κατά την οποία ο ολοκληρωτισμός είχε πλέον αποκτήσει κοινωνική νομιμοποίηση.

Οι Stratovarius δεν υποστηρίζουν ότι η Ιστορία επαναλαμβάνεται μηχανικά. Υπενθυμίζουν όμως ότι οι άνθρωποι επαναλαμβάνουν συχνά τα ίδια λάθη, επειδή ξεχνούν πόσο εύκολα μπορούν να διαβρωθούν οι δημοκρατικοί θεσμοί όταν κυριαρχήσουν ο φόβος, η ανασφάλεια και η οργή.

Το ερώτημα «Won't we ever learn?» δεν απευθύνεται μόνο στους πολιτικούς.

Απευθύνεται σε όλους μας.

Η οικονομική κρίση ως έδαφος του αυταρχισμού

Το τραγούδι δεν περιορίζεται σε ιστορικούς συμβολισμούς. Επιχειρεί να εξηγήσει και τους μηχανισμούς μέσω των οποίων γεννιούνται τα αυταρχικά καθεστώτα.

"Let's just press more money... don't worry about the inflation..."

και λίγο αργότερα

"Unemployment and sorrow cannot be avoided at this point."

Οι στίχοι αυτοί περιγράφουν μια κοινωνία που βυθίζεται στην οικονομική ανασφάλεια.

Η Ιστορία έχει δείξει επανειλημμένα ότι η ανεργία, ο πληθωρισμός, η κοινωνική απογοήτευση και η αίσθηση συλλογικής ταπείνωσης αποτελούν το ιδανικό περιβάλλον για την ανάπτυξη ακραίων ιδεολογιών. Δεν είναι τυχαίο ότι ο μεσοπόλεμος γέννησε τον φασισμό ούτε ότι σχεδόν κάθε μεγάλη οικονομική κρίση συνοδεύεται από την άνοδο λαϊκιστικών και αντιδημοκρατικών κινημάτων.

Το «4th Reich» παρουσιάζει αυτή τη διαδικασία όχι ως ιστορική εξαίρεση, αλλά ως επαναλαμβανόμενο κοινωνικό φαινόμενο.

Η γοητεία της «Νέας Τάξης»

Ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο του τραγουδιού είναι η περιγραφή της υπόσχεσης μιας νέας τάξης πραγμάτων.

"Order of a new kind..."

Κάθε ολοκληρωτισμός υπόσχεται ασφάλεια.

Υπόσχεται σταθερότητα.

Υπόσχεται ότι θα αποκαταστήσει την εθνική υπερηφάνεια και θα δώσει απλές λύσεις σε σύνθετα προβλήματα.

Η Ιστορία όμως διδάσκει ότι κάθε φορά που η ελευθερία θυσιάζεται στο όνομα της ασφάλειας, το τίμημα πληρώνεται αργότερα από ολόκληρες γενιές.

Γι' αυτό και το τραγούδι ολοκληρώνεται με την αγωνία για το τι κόσμο θα παραδώσουμε στα παιδιά μας.

Δεν είναι απλώς μια μουσική κορύφωση.

Είναι ένα ηθικό ερώτημα.

Η τέχνη δεν οφείλει να είναι ουδέτερη

Αυτό είναι ίσως το στοιχείο που με συγκινεί περισσότερο.

Δεν αγαπώ το metal μόνο για τις μελωδίες του, την τεχνική αρτιότητα των μουσικών ή την εκρηκτική του ενέργεια.

Το αγαπώ γιατί, στις καλύτερες στιγμές του, δεν φοβάται να πάρει θέση.

Σε μια εποχή όπου μεγάλο μέρος της μουσικής βιομηχανίας επιλέγει την αποστειρωμένη ουδετερότητα, αποφεύγοντας κάθε θέμα που μπορεί να προκαλέσει αντιδράσεις ή να κοστίσει εμπορικά, τραγούδια όπως το «4th Reich» θυμίζουν τι σημαίνει πραγματική καλλιτεχνική ευθύνη.

Δεν πρόκειται για κομματική τοποθέτηση.

Πρόκειται για την υπεράσπιση της ιστορικής μνήμης.

Για την υπενθύμιση ότι η δημοκρατία δεν καταλύεται από τη μια μέρα στην άλλη, αλλά διαβρώνεται σταδιακά, όταν οι κοινωνίες συνηθίζουν τον φόβο, την πόλωση και την απαξίωση του διαφορετικού.

Η σιωπή μπορεί να είναι ασφαλής.

Δεν είναι όμως πάντοτε έντιμη.

Ένα τραγούδι που νίκησε τον χρόνο

Τριάντα και πλέον χρόνια μετά την κυκλοφορία του, το «4th Reich» εξακολουθεί να προκαλεί προβληματισμό όχι επειδή «προέβλεψε» το μέλλον, αλλά επειδή κατανόησε τον τρόπο με τον οποίο η Ιστορία τείνει να επαναλαμβάνει τα μοτίβα της όταν οι κοινωνίες αμελούν να διδαχθούν από το παρελθόν.

Αυτό είναι τελικά το μεγαλύτερο επίτευγμα της μεγάλης τέχνης.

Δεν μαντεύει όσα πρόκειται να συμβούν.

Κατανοεί τόσο βαθιά τον άνθρωπο, ώστε τα έργα της παραμένουν διαχρονικά.

Και το «4th Reich» των Stratovarius είναι ακριβώς αυτό: όχι απλώς ένα εξαιρετικό power metal τραγούδι, αλλά ένα μουσικό δοκίμιο πάνω στην ιστορική μνήμη, την πολιτική ευθύνη και τη διαρκή ανάγκη να υπερασπιζόμαστε τη δημοκρατία πριν να είναι αργά.

Νικόλαος Παραστατίδης