Αιχμάλωτοι στο Κόλντιτς (Ben Macintyre)

 

Όταν η Ιστορία αποκαθηλώνει τους μύθους και φωτίζει την ανθρώπινη φύση

Υπάρχουν βιβλία που τα αναζητάς για χρόνια και άλλα που σε βρίσκουν εκείνα. Το Αιχμάλωτοι στο Κόλντιτς του Ben Macintyre ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Μια τυχαία συνάντηση με μια χαρτόδετη έκδοση, σε ένα ράφι σουπερμάρκετ, στάθηκε αρκετή για να σπάσει τη συνήθεια της αναβολής και να οδηγήσει σε μια από τις πιο ενδιαφέρουσες ιστορικές αναγνώσεις των τελευταίων ετών.

Όποιος περιμένει μια ακόμη ιστορία αποδράσεων από το διαβόητο ναζιστικό φρούριο υψίστης ασφαλείας θα διαψευστεί ευχάριστα. Ο Macintyre δεν έγραψε απλώς ένα συναρπαστικό χρονικό πολέμου. Έγραψε μια μελέτη πάνω στην ανθρώπινη συμπεριφορά όταν η ελευθερία αφαιρείται, ο χρόνος παγώνει και η επιβίωση μετατρέπεται πρωτίστως σε ψυχολογική δοκιμασία.

Για δεκαετίες, το Κόλντιτς κατείχε σχεδόν μυθική θέση στη βρετανική συλλογική μνήμη. Απομνημονεύματα, κινηματογραφικές ταινίες, τηλεοπτικές σειρές και επιτραπέζια παιχνίδια διαμόρφωσαν την εικόνα ενός κάστρου όπου ευφυείς Βρετανοί αξιωματικοί γελοιοποιούσαν τους δύσκαμπτους Γερμανούς φρουρούς τους, διατηρώντας αλώβητο το περίφημο stiff upper lip. Ήταν μια ιστορία γεμάτη χιούμορ, ηρωισμό και σχεδόν ιπποτικό ανταγωνισμό.

Ο Ben Macintyre, αξιοποιώντας αποχαρακτηρισμένα αρχεία, προσωπικά ημερολόγια και μαρτυρίες που για δεκαετίες παρέμεναν στο περιθώριο, ανατρέπει αυτή την εξιδανικευμένη εικόνα. Δεν αποδομεί τον ηρωισμό των κρατουμένων· αποδομεί τον μύθο της απλοϊκής ιστορίας «καλοί εναντίον κακών». Και αυτή ακριβώς είναι η μεγαλύτερη δύναμη του βιβλίου.

Το Κόλντιτς εμφανίζεται ως μια μικρογραφία της ευρωπαϊκής κοινωνίας του πρώτου μισού του 20ού αιώνα. Οι ταξικές διακρίσεις επιβιώνουν ακόμη και μέσα στην αιχμαλωσία. Οι Βρετανοί αξιωματικοί εξακολουθούν να συνοδεύονται από στρατιώτες χαμηλότερων κοινωνικών στρωμάτων, τους γνωστούς batmen (ορντινάντσες) , οι οποίοι εξακολουθούν να τους υπηρετούν ακόμη και πίσω από τα συρματοπλέγματα. Ο εγκλεισμός δεν καταργεί τις κοινωνικές ιεραρχίες· αντίθετα, τις καθιστά ακόμη πιο εμφανείς.

Παράλληλα, το βιβλίο δεν αποσιωπά τις σκοτεινές όψεις της εποχής. Φυλετικές προκαταλήψεις, αντισημιτισμός και ακόμη και φιλοναζιστικές συμπάθειες ορισμένων αιχμαλώτων συνθέτουν μια εικόνα πολύ πιο σύνθετη από την επίσημη μεταπολεμική αφήγηση. Ούτε όμως οι Γερμανοί παρουσιάζονται ως μονοδιάστατοι χαρακτήρες. Επειδή το Κόλντιτς υπαγόταν στη Wehrmacht και όχι στα SS, ορισμένοι αξιωματικοί διατηρούσαν έναν παραδοσιακό κώδικα στρατιωτικής τιμής και σεβασμού προς τη Συνθήκη της Γενεύης, ενώ άλλοι παρέμεναν αμετανόητοι ναζιστές. Η πραγματικότητα, όπως σχεδόν πάντα συμβαίνει στην ιστορία, κατοικεί στις γκρίζες ζώνες.

Κι όμως, όσο περισσότερο αποδομείται ο μύθος, τόσο περισσότερο αναδεικνύεται το πραγματικό μεγαλείο των ανθρώπων που έζησαν εκεί. Το Κόλντιτς υπήρξε ένα εργαστήριο εφευρετικότητας χωρίς προηγούμενο. Οι αιχμάλωτοι κατασκεύαζαν αυτοσχέδια μελάνια, πλαστογραφούσαν επίσημες σφραγίδες, έραβαν στολές από κουβέρτες, έκρυβαν εργαστήρια κάτω από θεατρικές σκηνές και χρησιμοποιούσαν κάθε διαθέσιμο αντικείμενο ως εργαλείο απόδρασης.

Η κορύφωση αυτής της συλλογικής δημιουργικότητας ήταν το περίφημο Colditz Cock, ένα πραγματικό διθέσιο ανεμόπτερο, κατασκευασμένο κρυφά στη σοφίτα του κάστρου από ξύλα πατώματος, αυτοσχέδια εξαρτήματα και αδιαβροχοποιημένα σεντόνια. Δεν ήταν απλώς ένα τεχνικό επίτευγμα. Ήταν η υλική απόδειξη ότι ακόμη και σε συνθήκες απόλυτης στέρησης ο άνθρωπος εξακολουθεί να ονειρεύεται την ελευθερία.

Ίσως όμως η σημαντικότερη συμβολή του βιβλίου να βρίσκεται αλλού. Η απόδραση δεν παρουσιάζεται ως μια ρομαντική περιπέτεια ούτε ως αυτοσκοπός. Λειτουργεί ως μηχανισμός ψυχικής επιβίωσης. Η αδιάκοπη προετοιμασία μιας νέας απόπειρας, όσο παράλογη κι αν φαινόταν, προσέφερε στους αιχμαλώτους νόημα, σκοπό και ελπίδα. Δεν προσπαθούσαν απλώς να δραπετεύσουν από το κάστρο· προσπαθούσαν να διαφύγουν από την αδράνεια, την κατάθλιψη και τη διάβρωση της προσωπικότητάς τους.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Macintyre ολοκλήρωσε μεγάλο μέρος της συγγραφής κατά τη διάρκεια των lockdowns της πανδημίας. Αν και δεν το μετατρέπει ποτέ σε κεντρικό θέμα του βιβλίου, είναι δύσκολο να μην υποθέσει κανείς ότι η προσωπική εμπειρία του περιορισμού τον βοήθησε να κατανοήσει βαθύτερα την ψυχολογία της απομόνωσης. Για πρώτη φορά, μια ολόκληρη γενιά αναγνωστών απέκτησε ένα – έστω απειροελάχιστο – κοινό βίωμα με ανθρώπους που έζησαν για χρόνια εγκλωβισμένοι πίσω από τείχη. Η πλήξη, η αβεβαιότητα, η ανάγκη για καθημερινή ρουτίνα, η ένταση της αναγκαστικής συμβίωσης και η αγωνία για το αύριο έγιναν εμπειρίες περισσότερο οικείες απ' ότι ήταν για τους προηγούμενους αναγνώστες.

Αυτό ακριβώς καθιστά το Αιχμάλωτοι στο Κόλντιτς κάτι πολύ περισσότερο από μια ιστορία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Είναι ένα βιβλίο για την ανθεκτικότητα του ανθρώπου. Για τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στον ηρωισμό και την αδυναμία. Για το πώς ακόμη και οι πιο ευγενείς άνθρωποι κουβαλούν προκαταλήψεις, αλλά και για το πώς ακόμη και στις πιο σκοτεινές συνθήκες μπορούν να γεννηθούν δημιουργικότητα, συνεργασία και ελπίδα.

Ο Ben Macintyre καταφέρνει να συνδυάσει την αυστηρότητα της ιστορικής έρευνας με τον ρυθμό ενός κατασκοπευτικού θρίλερ, χωρίς ποτέ να θυσιάζει την ακρίβεια στον βωμό της αφήγησης. Το αποτέλεσμα είναι ένα από τα καλύτερα δείγματα σύγχρονης αφηγηματικής ιστορίας: ένα βιβλίο που διαβάζεται με κομμένη την ανάσα, αλλά παραμένει στη μνήμη όχι για τις αποδράσεις του, όσο για όσα αποκαλύπτει σχετικά με την ανθρώπινη φύση όταν δοκιμάζεται στα όριά της.

Τελικά, αυτό είναι και το μεγαλύτερο επίτευγμα του βιβλίου. Δεν εξυψώνει συλλήβδην τους ανθρώπους σε μύθους ούτε τους καταδικάζει ως τέρατα. Τους παρουσιάζει όπως πραγματικά ήταν: πολύπλοκους, αντιφατικούς, ευάλωτους και, ακριβώς γι' αυτό, βαθιά ανθρώπινους.

Υπάρχουν βιβλία που μας μαθαίνουν ιστορία και υπάρχουν βιβλία που μας βοηθούν να κατανοήσουμε καλύτερα τον άνθρωπο. Το Αιχμάλωτοι στο Κόλντιτς κατορθώνει να κάνει και τα δύο.

Διαβάζοντάς το, συνειδητοποιεί κανείς ότι η πραγματική αξία του δεν βρίσκεται στις παράτολμες αποδράσεις ούτε στις ευρηματικές κατασκευές των αιχμαλώτων, όσο στον τρόπο με τον οποίο αποτυπώνει την ανθρώπινη κατάσταση όταν όλα τα δεδομένα της κανονικότητας έχουν καταρρεύσει. Μέσα στα τείχη ενός κάστρου υψίστης ασφαλείας συνυπάρχουν η γενναιότητα και ο φόβος, η αξιοπρέπεια και η μικροπρέπεια, η αλληλεγγύη και ο εγωισμός, η ελπίδα και η απόγνωση. Το Κόλντιτζ δεν είναι απλώς ένας τόπος αιχμαλωσίας· είναι ένας καθρέφτης της ίδιας της ανθρώπινης φύσης.

Ίσως γι' αυτό το βιβλίο αποκτά σήμερα μια ιδιαίτερη επικαιρότητα. Η εμπειρία των lockdowns κατά την πανδημία δεν μπορεί ασφαλώς να συγκριθεί με τη φρίκη της πολεμικής αιχμαλωσίας. Ωστόσο, μας επέτρεψε να βιώσουμε, έστω και σε απειροελάχιστο βαθμό, ορισμένες από τις ψυχολογικές συνέπειες του αναγκαστικού περιορισμού: την απομόνωση, τη μονοτονία, την αβεβαιότητα, την αγωνία για το αύριο και την ανάγκη να δώσουμε νόημα στην καθημερινότητά μας. Αυτή η κοινή – αναλογικά και σε καμία περίπτωση ισοδύναμη – εμπειρία μάς βοηθά να προσεγγίσουμε με μεγαλύτερη ενσυναίσθηση τους ανθρώπους που πέρασαν χρόνια πίσω από τα τείχη του Κόλντιτς και να αντιληφθούμε πόσο καθοριστική είναι η ελευθερία για την ψυχική ισορροπία και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Αν κάτι αφήνει τελικά αυτό το βιβλίο στον αναγνώστη, δεν είναι μόνο ο θαυμασμός για τις ευφυείς αποδράσεις ή την απίστευτη εφευρετικότητα των αιχμαλώτων. Είναι μια βαθύτερη επίγνωση της αξίας της ελευθερίας. Μια υπενθύμιση ότι την θεωρούμε αυτονόητη μόνο μέχρι τη στιγμή που θα μας στερηθεί. Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο μάθημα που μπορεί να μας προσφέρει η Ιστορία: να μας κάνει όχι μόνο σοφότερους απέναντι στο παρελθόν, αλλά και περισσότερο ευγνώμονες για όσα απολαμβάνουμε στο παρόν.

Αν ένα σπουδαίο ιστορικό βιβλίο κρίνεται από το κατά πόσο μας βοηθά να κατανοήσουμε το παρόν μέσα από το παρελθόν, τότε ο Ben Macintyre έχει πετύχει απόλυτα τον στόχο του. Το Αιχμάλωτοι στο Κόλντιτς δεν αφηγείται απλώς μια ιστορία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου· μας υπενθυμίζει ότι οι πιο σημαντικές μάχες δίνονται, τελικά, μέσα στο ανθρώπινο πνεύμα.

Νικόλαος Παραστατίδης